શું ભારતમાં પ્લાસ્ટિક બુક કવર પર પ્રતિબંધ છે? સરકારી નિયમો શું કહે છે

ના. ભારતમાં પ્લાસ્ટિક બુક કવર પર પ્રતિબંધ નથી. 1 જુલાઈ 2022થી શરૂ થયેલા સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક પ્રતિબંધમાં અમુક ચોક્કસ વસ્તુઓની યાદી છે. જેમ કે પ્લાસ્ટિક સળીવાળા ઇયર બડ, પ્લાસ્ટિકની ચમચી-કાંટા અને ડેકોરેશન માટેનું થર્મોકોલ. બુક કવર આ યાદીમાં નથી.

છતાં કવર માટે એક નિયમ જાણવો જરૂરી છે. પ્લાસ્ટિક શીટ અને તેમાંથી બનેલા કવર 50 માઇક્રોનથી પાતળા ન હોવા જોઈએ. ઉપરાંત રાજ્યો અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ પોતાના વધારાના પ્રતિબંધ લાવી શકે છે. એટલે ડિસ્ટ્રીબ્યૂટર કે દુકાનદારે સીઝન પહેલાં પોતાના રાજ્યના આદેશો જરૂર તપાસવા જોઈએ.

આ લેખ કોણ લખી રહ્યું છે તે પહેલાં સ્પષ્ટ કહી દઉં. હું Jagannath Polymers Pvt Ltd (JPPL)માં પ્લાસ્ટિક નોટબુક કવર બનાવું છું. અમે સ્ટેશનરી ડિસ્ટ્રીબ્યૂટર અને હોલસેલ ડીલરોને કવર વેચીએ છીએ, એટલે આ સવાલમાં મારો પોતાનો રસ પણ છે. આ જ કારણે નીચેની દરેક વાત સાથે સરકારી નોટિફિકેશનની લિંક આપી છે. આપ જાતે વાંચીને મારી વાત ચકાસી શકો છો. આપ ડિસ્ટ્રીબ્યૂટર હો તો કોઈ ગ્રાહક પૂછે ત્યારે આ પેજ આપના રિટેલરોને પણ મોકલી શકો છો.

1 જુલાઈ 2022થી બરાબર શેના પર પ્રતિબંધ આવ્યો?

આ પ્રતિબંધ પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ (સુધારા) નિયમો, 2021 દ્વારા આવ્યો. પર્યાવરણ, વન અને જળવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલયે તે 12 ઓગસ્ટ 2021ના રોજ G.S.R. 571(E) તરીકે જાહેર કર્યા. તેમાં નવો રૂલ 4(2) ઉમેરાયો. આ નિયમ 1 જુલાઈ 2022થી પોલિસ્ટાયરીન અને એક્સપાન્ડેડ પોલિસ્ટાયરીન સહિત નીચેની સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક વસ્તુઓના "ઉત્પાદન, આયાત, સ્ટોક, વિતરણ, વેચાણ અને ઉપયોગ" પર પ્રતિબંધ મૂકે છે:

1. પ્લાસ્ટિક સળીવાળા ઇયર બડ, ફુગ્ગાની પ્લાસ્ટિક સળી, પ્લાસ્ટિકના ઝંડા, કેન્ડી સ્ટિક અને આઇસક્રીમ સ્ટિક.
2. ડેકોરેશન માટેનું પોલિસ્ટાયરીન (થર્મોકોલ).
3. પ્લેટ, કપ, ગ્લાસ અને કાંટા, ચમચી, છરી જેવી કટલરી.
4. સ્ટ્રો, ટ્રે અને સ્ટરર.
5. મીઠાઈના બોક્સ, કંકોતરી અને સિગારેટના પેકેટ પર લપેટાતી રેપિંગ કે પેકિંગ ફિલ્મ.
6. 100 માઇક્રોનથી ઓછા પ્લાસ્ટિક કે PVC બેનર.

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરોએ મંત્રાલયની 13 ઓગસ્ટ 2021ની પ્રેસ રિલીઝમાં આ જ યાદી પ્રકાશિત કરી હતી. નોટિફિકેશનમાં એ પણ લખ્યું છે કે યાદીના બીજા ભાગની વસ્તુઓ (પ્લેટથી સ્ટરર સુધી) કમ્પોસ્ટેબલ પ્લાસ્ટિકની બનેલી હોય તો તેમને આ પ્રતિબંધ લાગુ પડતો નથી.

યાદી બે વાર વાંચો.

બુક કવર, નોટબુક કવર કે કવર રોલ તેમાં ક્યાંય નથી.

શું નિયમોમાં ક્યાંય બુક કવરનો ઉલ્લેખ છે?

ના. આ પેજ પર જેની લિંક આપી છે તે 2016ના મૂળ નિયમોમાં કે ઓગસ્ટ 2021, જુલાઈ 2022, ઓક્ટોબર 2023, માર્ચ 2024, જાન્યુઆરી 2025 અને માર્ચ 2026ના સુધારાઓમાં "બુક કવર" કે "નોટબુક કવર" શબ્દ ક્યાંય નથી.

એટલે સાચો જવાબ બે ભાગમાં છે. કવરનું નામ લઈને તેના પર પ્રતિબંધ નથી. પણ નિયમોમાં પ્લાસ્ટિક શીટ વિશે એક સામાન્ય કલમ છે, અને સમજદાર ખરીદનારે તે જાણવી જોઈએ.

પ્લાસ્ટિક શીટ માટે 50 માઇક્રોનનો નિયમ શું છે?

પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ નિયમો, 2016 (G.S.R. 320(E), 18 માર્ચ 2016)ના રૂલ 4(1)માં કેટલીક શરતો છે. તેની કલમ (d) આ પ્રમાણે છે:

"મલ્ટિલેયર પેકેજિંગનો અભિન્ન ભાગ ન હોય તેવી પ્લાસ્ટિક શીટ કે તેના જેવી વસ્તુ, અને માલના પેકિંગ કે રેપિંગ માટે વપરાતી પ્લાસ્ટિક શીટમાંથી બનેલા કવર પચાસ માઇક્રોનથી ઓછા જાડા ન હોવા જોઈએ, સિવાય કે આવી પ્લાસ્ટિક શીટની જાડાઈ પ્રોડક્ટના કામમાં અડચણ કરતી હોય"

પછીના બે ફેરફાર આ કલમને લાગુ પડે છે. જુલાઈ 2022ના સુધારા (G.S.R. 522(E), 6 જુલાઈ 2022)એ "સિવાય" શબ્દ પછી "કેન્દ્ર સરકાર જણાવે તે મુજબ" ઉમેર્યું. એટલે હવે છૂટ ફક્ત કેન્દ્ર જે કેસ નક્કી કરે તેમાં જ મળે છે. ઓક્ટોબર 2023ના સુધારા (G.S.R. 807(E), 30 ઓક્ટોબર 2023)એ રૂલ 4(1)માં "મલ્ટિલેયર પેકેજિંગ"ની જગ્યાએ "પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગ" શબ્દ મૂક્યો.

શું નોટબુક કવર "પ્લાસ્ટિક શીટ કે તેના જેવી વસ્તુ" ગણાય? આ કલમ પેકિંગ અને રેપિંગને ધ્યાનમાં રાખીને લખાઈ છે, અને હું વકીલ નથી. પણ સરકારના પોતાના શબ્દો પણ એ જ તરફ ઇશારો કરે છે. માર્ચ 2024નો સુધારો (G.S.R. 201(E), 14 માર્ચ 2024) રૉ મટીરિયલ બનાવનારાઓને પ્લાસ્ટિક રૉ મટીરિયલની દરેક બેગ પર ચેતવણી છાપવાનું કહે છે. એ ચેતવણીમાં નિયમો હેઠળ પ્રતિબંધિત વસ્તુઓમાં "50 માઇક્રોનથી ઓછી જાડાઈની પ્લાસ્ટિક શીટ"નો સમાવેશ છે.

આ જ કારણે ટ્રેડમાં કવર ફિલ્મ માટે 50 માઇક્રોનને ઓછામાં ઓછી હદ માનવામાં આવે છે. અમે પણ એ જ હદ પાળીએ છીએ. JPPLનું દરેક કવર 50 માઇક્રોન કે તેથી વધુ જાડું છે, 50 માઇક્રોનના Starથી લઈને 75 માઇક્રોનના Unique સુધી. આખી યાદી અમારા સિન્થેટિક બુક કવર પેજ પર છે.

શું બુક કવર "સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક" છે?

ઓગસ્ટ 2021નું નોટિફિકેશન સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક વસ્તુની વ્યાખ્યા આ રીતે આપે છે: "એવી પ્લાસ્ટિક વસ્તુ જે ફેંકી દેવાય કે રિસાયકલ થાય તે પહેલાં એક જ કામ માટે એક વાર વાપરવાની હોય".

કવર નોટબુક પર એક વાર ચડાવાય છે અને નોટબુક વપરાય ત્યાં સુધી, ઘણી વાર આખું સ્કૂલ સત્ર, તેના પર જ રહે છે. મારી સમજ મુજબ આ વ્યાખ્યામાં કવરની વાત નથી. પણ ફક્ત વ્યાખ્યાથી કોઈ વસ્તુ પર પ્રતિબંધ નથી આવતો. પ્રતિબંધ રૂલ 4(2)ની યાદીથી આવે છે, અને કવર તેમાં નથી.

શું બુક કવર માટે 120 માઇક્રોનનો નિયમ છે?

ના, અને આ ગૂંચવણ ઘણી વાર થાય છે. 75 અને 120 માઇક્રોનના આંકડા ફક્ત પ્લાસ્ટિક કેરી બેગ માટે છે. ઓગસ્ટ 2021ના નોટિફિકેશને કેરી બેગની ઓછામાં ઓછી જાડાઈ 30 સપ્ટેમ્બર 2021થી 50થી વધારીને 75 માઇક્રોન કરી, અને 31 ડિસેમ્બર 2022થી 120 માઇક્રોન કરી. નોન-વોવન પ્લાસ્ટિક કેરી બેગ માટે ઓછામાં ઓછું 60 GSM પણ નક્કી કર્યું.

આમાંનો કોઈ આંકડો બુક કવરને લાગુ પડતો નથી.

શીટવાળી કલમ પચાસ માઇક્રોન પર જ રહી.

શું કોઈ રાજ્ય પ્લાસ્ટિક બુક કવર પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે?

આ નિયમો રાજ્યો અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ લાગુ કરે છે, અને રાજ્ય કેન્દ્રની યાદી ઉપરાંત પ્લાસ્ટિક વસ્તુઓ પર પોતાના આદેશ બહાર પાડી શકે છે. માર્ચ 2026નો સુધારો (G.S.R. 237(E), 31 માર્ચ 2026) નગરપાલિકા કે મહાનગરપાલિકા, ગ્રામ પંચાયત અને જિલ્લા પંચાયતને પોતાના વિસ્તારમાં "પ્લાસ્ટિક કેરી બેગ, પ્લાસ્ટિક શીટ કે તેના જેવી વસ્તુ, પ્લાસ્ટિક શીટમાંથી બનેલા કવરના ઉપયોગ પર નિયંત્રણ કે પ્રતિબંધ" અને પ્રતિબંધિત વસ્તુઓ માટે જવાબદાર ગણે છે.

ઓગસ્ટ 2021ના નોટિફિકેશનમાં એક બીજી લાઇન પણ છે, જેના પર બહુ ઓછા લોકોનું ધ્યાન જાય છે. નવો રૂલ 4(4) કહે છે કે આ નોટિફિકેશન પછી કેરી બેગ, પ્લાસ્ટિક શીટ, પ્લાસ્ટિક શીટમાંથી બનેલા કવર, મલ્ટિલેયર પેકેજિંગ કે સિંગલ-યુઝ વસ્તુઓ પર પ્રતિબંધ મૂકતું કોઈ પણ નોટિફિકેશન, પ્રકાશિત થયાના દસ વર્ષ પછી જ લાગુ થશે. કોઈ ચોક્કસ રાજ્યના આદેશને આ કેવી રીતે લાગુ પડે, એ સવાલ હું વકીલ પર છોડીશ.

એટલે મારી સલાહ સાદી છે.

સ્ટોક ભરતાં પહેલાં આપના રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડની વેબસાઇટ અને આપની નગરપાલિકાની નોટિસો ખોલો, અને આપના વિસ્તારના હાલના આદેશો વાંચો. કંઈ ચિંતાજનક લાગે તો સીધા બોર્ડને પૂછો. એક ફોન કૉલનું જ કામ છે.

ડિસ્ટ્રીબ્યૂટર, દુકાનદાર કે વાલી કવરની જાડાઈ કેવી રીતે તપાસે?

બે આંગળી વચ્ચે કવર પકડીને જોવાથી ખાસ કંઈ ખબર નથી પડતી. આ ત્રણ રીત કામ કરે છે.

1. બોક્સ કે પેકેટ વાંચો. સારો ઉત્પાદક માઇક્રોન કે ડિઝાઇનનું નામ છાપે છે, અને આપ એ ડિઝાઇનને ઉત્પાદકની સ્પેક શીટ સાથે મેળવી શકો છો.
2. સપ્લાયરને ઇન્વોઇસ પર માઇક્રોન લખવાનું કહો. જો તે લખીને આપવા તૈયાર ન હોય, તો એમાંથી પણ ઘણું સમજાય છે.
3. માપી જુઓ. 50 માઇક્રોનની ફિલ્મ પર ડિજિટલ માઇક્રોમીટર 0.050 mm બતાવે છે. આપની પાસે ફક્ત વર્નિયર કેલિપર હોય તો કવરના ટુકડાને 10 પડમાં વાળો અને આખી થપ્પી માપો. 50 માઇક્રોનની ફિલ્મના દસ પડ લગભગ 0.5 mm થાય, જે વર્નિયરમાં વાંચી શકાય.

જાડાઈ વિશે વધુ જાણવું હોય તો અમારી માઇક્રોન ગાઇડમાં વિગતે સમજાવ્યું છે.

અમારું વલણ

અમે જયપુરમાં અમારા પોતાના પ્લાન્ટમાં BOPP, PP અને સિન્થેટિક (HM) ફિલ્મમાં નોટબુક કવર બનાવીએ છીએ, અને 1997થી ત્યાં પેકેજિંગ બનાવીએ છીએ. અમે વેચીએ છીએ તે દરેક કવર 50 માઇક્રોન કે તેથી વધુ જાડું છે. એનાથી પાતળા કવર અમે કોઈના માટે પણ બનાવતા નથી.

એક મર્યાદા સ્વીકારવી જરૂરી છે. અમે ઉત્પાદક છીએ અને આ નિયમો પર નજીકથી નજર રાખીએ છીએ, પણ અમે કાયદાકીય સલાહ આપતી ફર્મ નથી. આ પેજ 31 માર્ચ 2026 સુધીના કેન્દ્રના નોટિફિકેશન પર આધારિત છે. નિયમો બદલાતા રહે છે, અને ભારતના દરેક રાજ્ય અને શહેરના આદેશ પર હું નજર રાખી શકતો નથી. કૃપા કરીને આને સમજીવિચારીને શરૂઆત કરવાની જગ્યા માનો. કાયદાકીય અભિપ્રાય માટે વકીલને પૂછો.

જો આપના રાજ્ય કે શહેરમાં એવો કોઈ આદેશ હોય જે અહીં લખેલી વાતથી અલગ હોય, તો કૃપા કરીને અમને મોકલો. સીઝનની વચ્ચે કોઈ ડિસ્ટ્રીબ્યૂટર કે દુકાનદાર મુશ્કેલીમાં મુકાય, એના કરતાં હું આ પેજ સુધારવાનું વધુ પસંદ કરીશ.