भारतात प्लास्टिक बुक कव्हरवर बंदी आहे का? सरकारी नियम काय सांगतात

नाही. भारतात प्लास्टिक बुक कव्हरवर बंदी नाही. 1 जुलै 2022 पासून लागू झालेल्या सिंगल-यूज प्लास्टिक बंदीत ठराविक वस्तूंची यादी दिली आहे. उदाहरणार्थ प्लास्टिक काडीचे इअर बड्स, प्लास्टिकचे चमचे-काटे आणि सजावटीचे थर्माकोल. या यादीत बुक कव्हर नाहीत.

तरीही कव्हरसाठी एक महत्त्वाचा नियम आहे. प्लास्टिक शीट आणि त्यापासून बनवलेले कव्हर 50 माइक्रॉनपेक्षा पातळ नसावेत. शिवाय राज्य सरकार आणि स्थानिक संस्था स्वतःची बंधने घालू शकतात. म्हणून डिस्ट्रीब्यूटर किंवा दुकानदाराने सीझनआधी आपल्या राज्याचे आदेश नेहमी तपासावेत.

हे कोण लिहितो आहे, ते आधीच स्पष्ट सांगतो. मी Jagannath Polymers Pvt Ltd (JPPL) येथे प्लास्टिक नोटबुक कव्हर बनवतो आणि आम्ही ते स्टेशनरी डिस्ट्रीब्यूटर व होलसेल डीलरना विकतो. म्हणजे या प्रश्नात माझाही फायदा आहे. म्हणूनच खाली दिलेल्या प्रत्येक मुद्द्यासोबत सरकारी अधिसूचनेची लिंक दिली आहे. आपण स्वतः मूळ मजकूर वाचून माझे म्हणणे तपासू शकता. आपण डिस्ट्रीब्यूटर असाल, तर एखाद्या ग्राहकाने हा प्रश्न विचारल्यावर आपल्या रिटेलरना हे पान पाठवू शकता.

1 जुलै 2022 रोजी नेमक्या कशावर बंदी आली?

ही बंदी प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापन (सुधारणा) नियम, 2021 मधून आली. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने ही अधिसूचना G.S.R. 571(E), 12 ऑगस्ट 2021 म्हणून जारी केली. यात नवीन नियम 4(2) जोडला गेला. या नियमानुसार 1 जुलै 2022 पासून पुढील सिंगल-यूज प्लास्टिक वस्तूंचे "उत्पादन, आयात, साठा, वितरण, विक्री आणि वापर" बंद झाले. यात पॉलिस्टायरीन आणि एक्सपांडेड पॉलिस्टायरीनपासून बनलेल्या वस्तूही येतात:

1. प्लास्टिक काडीचे इअर बड्स, फुग्यांच्या प्लास्टिक काड्या, प्लास्टिकचे झेंडे, कँडी स्टिक आणि आइसक्रीम स्टिक.
2. सजावटीसाठी वापरले जाणारे पॉलिस्टायरीन (थर्माकोल).
3. प्लेट, कप, ग्लास आणि काटे, चमचे, सुऱ्या यांसारखी कटलरी.
4. स्ट्रॉ, ट्रे आणि ढवळण्याच्या काड्या (स्टिरर).
5. मिठाईचे बॉक्स, निमंत्रण पत्रिका आणि सिगारेट पॅकेटवर गुंडाळली जाणारी रॅपिंग किंवा पॅकिंग फिल्म.
6. 100 माइक्रॉनपेक्षा पातळ प्लास्टिक किंवा PVC बॅनर.

पत्र सूचना कार्यालयाने (PIB) मंत्रालयाच्या 13 ऑगस्ट 2021 च्या प्रेस रिलीजमध्ये हीच यादी प्रसिद्ध केली. अधिसूचनेत असेही म्हटले आहे की यादीच्या दुसऱ्या भागातील वस्तू (प्लेटपासून स्टिररपर्यंत) कंपोस्टेबल प्लास्टिकपासून बनवल्या असतील, तर त्यांना ही बंदी लागू होत नाही.

ही यादी दोनदा वाचा.

त्यात बुक कव्हर, नोटबुक कव्हर किंवा कव्हर रोल कुठेही नाहीत.

नियमांत बुक कव्हरचा उल्लेख कुठे आहे का?

नाही. 2016 च्या मूळ नियमांत "बुक कव्हर" किंवा "नोटबुक कव्हर" हे शब्द नाहीत. या पानावर लिंक दिलेल्या ऑगस्ट 2021, जुलै 2022, ऑक्टोबर 2023, मार्च 2024, जानेवारी 2025 आणि मार्च 2026 च्या सुधारणांतही ते नाहीत.

म्हणून याचे प्रामाणिक उत्तर दोन भागांत आहे. कव्हरवर नाव घेऊन बंदी घातलेली नाही. पण प्लास्टिक शीटबद्दल नियमांत एक सर्वसाधारण कलम आहे आणि जाणकार खरेदीदाराला ते माहीत असायला हवे.

प्लास्टिक शीटसाठी 50 माइक्रॉनचा नियम काय आहे?

प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापन नियम, 2016 (G.S.R. 320(E), 18 मार्च 2016) यांच्या नियम 4(1) मध्ये काही अटी आहेत. त्यातील कलम (d) असे आहे:

"plastic sheet or like, which is not an integral part of multilayered packaging and cover made of plastic sheet used for packaging, wrapping the commodity shall not be less than fifty microns in thickness except where the thickness of such plastic sheets impair the functionality of the product"

नंतरच्या दोन बदलांचा या कलमावर परिणाम झाला. जुलै 2022 च्या सुधारणेने (G.S.R. 522(E), 6 जुलै 2022) "except" या शब्दानंतर "as specified by the Central Government" हे शब्द जोडले. म्हणजे आता सूट फक्त केंद्र सरकार ठरवेल त्या प्रकरणांनाच मिळते. ऑक्टोबर 2023 च्या सुधारणेने (G.S.R. 807(E), 30 ऑक्टोबर 2023) नियम 4(1) मधील "multi-layered packaging" ऐवजी "plastic packaging" हा शब्द आणला.

नोटबुक कव्हर "plastic sheet or like" मध्ये येते का? हे कलम पॅकेजिंग आणि रॅपिंग डोळ्यासमोर ठेवून लिहिले आहे आणि मी वकील नाही. पण सरकारच्या स्वतःच्या शब्दांवरूनही हाच अर्थ निघतो. मार्च 2024 च्या सुधारणेनुसार (G.S.R. 201(E), 14 मार्च 2024) प्लास्टिक कच्चा माल बनवणाऱ्यांनी कच्च्या मालाच्या प्रत्येक बॅगवर एक इशारा छापणे बंधनकारक आहे. त्या इशाऱ्यात नियमांनुसार बंदी असलेल्या वस्तूंमध्ये "plastic sheets < 50 micron thickness" यांचा उल्लेख आहे.

म्हणूनच ट्रेडमध्ये कव्हर फिल्मसाठी 50 माइक्रॉन ही किमान मर्यादा मानतात. आम्हीही हीच मर्यादा पाळतो. JPPL चे प्रत्येक कव्हर 50 माइक्रॉन किंवा त्याहून जाड आहे. 50 माइक्रॉनच्या Star पासून 75 माइक्रॉनच्या Unique पर्यंत. पूर्ण यादी आमच्या सिंथेटिक बुक कव्हर पानावर आहे.

बुक कव्हर "सिंगल-यूज प्लास्टिक" आहे का?

ऑगस्ट 2021 च्या अधिसूचनेत सिंगल-यूज प्लास्टिक वस्तूची व्याख्या अशी आहे: "एकाच कामासाठी एकदा वापरून नंतर टाकून देण्यासाठी किंवा रिसायकल करण्यासाठी असलेली प्लास्टिक वस्तू".

कव्हर वहीवर एकदा लावले की वही वापरात असेपर्यंत, बहुतेक वेळा पूर्ण शैक्षणिक वर्षभर, तसेच राहते. माझ्या मते या व्याख्येत असे कव्हर अपेक्षित नाही. पण फक्त व्याख्येमुळे कशावरही बंदी येत नाही. बंदी नियम 4(2) मधील यादीमुळे येते आणि त्या यादीत कव्हर नाहीत.

बुक कव्हरसाठी 120 माइक्रॉनचा नियम आहे का?

नाही. याबद्दल नेहमी गोंधळ होतो. 75 आणि 120 माइक्रॉनचे आकडे फक्त प्लास्टिक कॅरी बॅगसाठी आहेत. ऑगस्ट 2021 च्या अधिसूचनेने कॅरी बॅगची किमान जाडी 30 सप्टेंबर 2021 पासून 50 वरून 75 माइक्रॉन केली आणि 31 डिसेंबर 2022 पासून 120 माइक्रॉन केली. नॉन-वोव्हन प्लास्टिक कॅरी बॅगसाठी किमान 60 GSM ची अटही घातली.

यातील कोणताही आकडा बुक कव्हरला लागू होत नाही.

शीटसाठीचे कलम पन्नास माइक्रॉनवरच कायम आहे.

राज्य सरकार प्लास्टिक बुक कव्हरवर बंदी घालू शकते का?

हे नियम राज्य सरकारे आणि स्थानिक संस्था लागू करतात. केंद्राच्या यादीशिवाय राज्य सरकार प्लास्टिक वस्तूंबद्दल स्वतःचे आदेशही काढू शकते. मार्च 2026 च्या सुधारणेनुसार (G.S.R. 237(E), 31 मार्च 2026) नगरपालिका/महानगरपालिका, ग्रामपंचायत आणि जिल्हा परिषद आपापल्या भागात "plastic carry bags, plastic sheets or like, covers made of plastic sheets" यांच्या वापरावरील निर्बंध किंवा बंदी आणि बंदी असलेल्या वस्तू यांसाठी जबाबदार आहेत.

ऑगस्ट 2021 च्या अधिसूचनेत अजून एक ओळ आहे, जी फार कमी लोकांच्या लक्षात येते. नवीन नियम 4(4) नुसार त्या अधिसूचनेनंतर कॅरी बॅग, प्लास्टिक शीट, प्लास्टिक शीटपासून बनवलेले कव्हर, मल्टी-लेयर्ड पॅकेजिंग किंवा सिंगल-यूज वस्तूंवर बंदी घालणारी कोणतीही अधिसूचना निघाली, तर ती प्रसिद्ध झाल्यापासून दहा वर्षांनीच लागू होते. एखाद्या विशिष्ट राज्याच्या आदेशाला हे कसे लागू होते, हा प्रश्न मी वकिलावरच सोडेन.

म्हणून माझा सल्ला सोपा आहे.

माल भरण्याआधी आपल्या राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची वेबसाइट आणि आपल्या नगरपालिकेच्या सूचना उघडा आणि आपल्या भागासाठी सध्या लागू असलेले आदेश वाचा. त्यात काही शंका वाटली, तर थेट मंडळाला विचारा. फक्त एक फोन करायचा आहे.

डिस्ट्रीब्यूटर, दुकानदार किंवा पालक कव्हरची जाडी कशी तपासू शकतात?

दोन बोटांत कव्हर धरून पाहिल्याने फारसे काही कळत नाही. पुढील तीन पद्धतींनी नक्की तपासता येते.

1. बॉक्स किंवा पॅकेट वाचा. चांगला मॅन्युफॅक्चरर त्यावर माइक्रॉन किंवा डिझाइनचे नाव छापतो. ते डिझाइन मॅन्युफॅक्चररच्या स्पेक शीटशी जुळवून पाहा.
2. सप्लायरला इनव्हॉइसवर माइक्रॉन लिहून द्यायला सांगा. तो लेखी द्यायला तयार नसेल, तर त्यावरूनच बरेच काही समजते.
3. स्वतः मोजा. 50 माइक्रॉनच्या फिल्मसाठी डिजिटल मायक्रोमीटर 0.050 mm दाखवतो. आपल्याकडे फक्त व्हर्नियर कॅलिपर असेल, तर कव्हरचा एक तुकडा 10 घड्या करून दुमडा आणि तो थर मोजा. 50 माइक्रॉन फिल्मच्या दहा थरांची जाडी साधारण 0.5 mm येते, जी व्हर्नियरवर वाचता येते.

जाडीबद्दल अधिक माहिती हवी असल्यास आमची माइक्रॉन गाइड वाचा.

आमची भूमिका

आम्ही जयपूरमधील आमच्या स्वतःच्या प्लांटमध्ये BOPP, PP आणि सिंथेटिक (HM) फिल्मचे नोटबुक कव्हर बनवतो. तिथे आम्ही 1997 पासून पॅकेजिंग बनवत आहोत. आम्ही विकतो ते प्रत्येक कव्हर 50 माइक्रॉन किंवा त्याहून जाड आहे. यापेक्षा पातळ कव्हर आम्ही कोणासाठीही बनवत नाही.

एक मर्यादा मला मान्य करायलाच हवी. आम्ही मॅन्युफॅक्चरर आहोत आणि या नियमांवर बारकाईने लक्ष ठेवतो, पण आम्ही वकील नाही. या पानावरील माहिती 31 मार्च 2026 पर्यंतच्या केंद्र सरकारच्या अधिसूचनांवर आधारित आहे. नियम बदलत असतात आणि भारतातील प्रत्येक राज्याचा व शहराचा प्रत्येक आदेश मला तपासता येत नाही. कृपया हे पान विचारपूर्वक केलेली सुरुवात म्हणून वापरा. कायदेशीर मतासाठी वकिलाचा सल्ला घ्या.

आपल्या राज्यात किंवा शहरात इथे लिहिलेल्यापेक्षा वेगळे सांगणारा एखादा आदेश असेल, तर कृपया तो आम्हाला पाठवा. सीझनच्या मध्यात एखादा डिस्ट्रीब्यूटर किंवा दुकानदार अडचणीत येण्यापेक्षा हे पान दुरुस्त करणे मला जास्त योग्य वाटते.